Tinan 2009-2014
ATSEA-1 – Nu’udar Vizaun Apoiada hosi Siénsia no Estratatéjia
Hetan apoiu hosi Fundu Global Meiu-ambiente (GEF, sigla Inglés) no Programa Dezenvolvimentu Nasaun Unidus (UNDP, sigla Inglés), programa ATSEA komesa ninia projetu etapa dahuluk iha tinan 2009 (ATSEA-1). Etapa ida ne’e prodús Análiza Diagnostika Transfronteira (TDA, sigla Inglés) dahuluk kona-ba rejiaun nian.
Kulminasaun atividade ATSEA-1 hahu wainhira hetan asinatura reprezentante Austrália, Indonézia, no Timor-Leste kona-ba deklarasaun ministerial iha tinan 2014, apoiu primeriu konjuntu ba Programa Asaun Estratéjika (SAP, sigla Inglés) no Progama Asaun Nasional (NAP, sigla Inglés), no estabelesementu kona-ba mekanizmu governasaun rejionál ne’ebé involve parte interesada hodi kordena implementasaun atividade sira. Akordu ida ne’e nu’udar planu konjunta no modalidade kolaborasaun multi parte interesada kona-ba jestaun sustentavel ne’ebé partilla rekursu mariña iha rejiaun ATS. Iha momentu ne’ebá, Papua Nova Giné partisipa iha etapa dahuluk nu’udar observadór.
Rezultadu sientífiku hosi TDA ajuda forma programa nasionál sira, inklui:
- Etratéjia Nasional Biodiversidade no Planu Asaun Timor-Leste tinan 2011
- Primeriu Planu Jestaun Peskas Bazeia Ekosistema kona-ba Area Jestaun Peskas Indonézia (FMA, sigla Inglés) 718 iha tinan 2013, ne’ebé kobre Tasi Aru, Tasi Arafura, no Tasi Timor parte Leste
Asaun sira ne’e marka istória ida kona-ba oinsa nasaun sira bele utiliza partilla dadus no informasaun hodi dezenvolve instrumentu jestaun prátika.